Það sem 592 athugasemdir kenndu mér um óttann við sjálfvirknivæðingu

Þegar fólk er spurt í könnunum hvort það óttist að sjálfvirknivæðing ógni starfi sínu er svarið yfirleitt hófstillt. Í rannsókninni minni mældist óttinn við starfsmissi aðeins 3,8 af 7 á kvarðanum, vel undir miðju. Á yfirborðinu virtist starfsfólkið rólegt.

En lokuðu spurningarnar voru aðeins hluti rannsóknarinnar. Ég safnaði einnig tæplega 600 opnum athugasemdum, og þar birtist önnur mynd: þriðjungur þátttakenda nefndi áhyggjur af starfsöryggi að eigin frumkvæði, án þess að vera spurður. Ein athugasemd fangaði tóninn: „Ég held það segi sig sjálft að það mun þurfa minni mannskap.”

Óttinn sem mælist ekki

Þetta misræmi er ein mikilvægasta niðurstaðan í rannsókninni minni, og hún hefur lítið með sjálfvirknivæðingu að gera og allt með mælingar: lokaðar spurningar vanmeta kerfisbundið undirliggjandi kvíða. Fólk merkir við hófstillta valmöguleika í könnunum en segir svo það sem það raunverulega hugsar þegar það fær autt svæði til að skrifa í.

Fyrir stjórnendur þýðir þetta að starfsánægjukönnunin sem sýnir „allt í góðu” gagnvart gervigreindarinnleiðingunni gæti verið að fela raunverulega líðan. Ef þú vilt vita hvað fólkið þitt hugsar þarftu að hlusta þar sem það talar frjálst, því krossaspurningarnar einar segja sjaldan alla söguna.

Hvað sagði fólkið?

Þemagreining athugasemdanna sýndi forgangsröðun sem kemur kunnuglega fyrir sjónir í gervigreindarumræðunni í dag:

38% nefndu skilvirkni og tímasparnað. „Sjálfvirknin sparar mér klukkutíma í innslætti, ég get einbeitt mér að greiningu.” Ávinningurinn er raunverulegur og fólk finnur hann.
33% nefndu áhyggjur af starfsöryggi. Oft í sömu andrá og kostina, fólk getur séð ávinninginn og óttast afleiðingarnar samtímis.
23% nefndu skort á eigin reynslu. Stór hluti starfsfólks hafði einfaldlega aldrei snert tæknina sem átti að breyta starfi þeirra.
Þjálfun og gæði ráku lestina. Þeir sem báðu um þjálfun tengdu hana beint við framtíðarmöguleika sína.

Þetta verður ekki minna mál með erindreka gervigreind

Rannsóknin mín var gerð þegar sjálfvirknivæðing ferla snerist um vélmenni sem fluttu gögn milli kerfa. Tæknin í dag gengur miklu lengra: erindreka gervigreind (e. agentic AI) tekur að sér heila verkferla, tekur ákvarðanir og lærir af niðurstöðunum. Þar sem ferlavélmennin tóku yfir einstök handtök er gervigreindin farin að framkvæma heil verkefni.

Það þýðir að spennan sem ég mældi, milli sýnilegs ávinnings og ósagðs ótta, fer ört vaxandi. Og lærdómurinn úr rannsókninni stendur: óttinn hverfur ekki þótt hann mælist ekki. Hann fer bara undir yfirborðið, og þaðan mótar hann hegðun, hægir á innleiðingu og birtist sem óútskýrð tregða í verkefnum sem litu vel út á glærunum.

Þrjú ráð til stjórnenda

Hlustaðu á frjálsa textann. Opin svör, samtöl og nafnlausar rásir segja þér meira en kvarðaspurningar. Gervigreind getur meira að segja hjálpað þér að þemagreina svörin, eins og ég gerði í rannsókninni.
Ræddu framtíð starfanna opinskátt. Þögn stjórnenda um framtíð starfa er túlkuð sem slæmar fréttir. Skýrleiki, jafnvel um erfiða hluti, vinnur traust.
Tengdu þjálfun við framtíð. Sterkasta vopnið gegn óttanum í gögnunum mínum var markviss þjálfun sem sýndi fólki leið úr rútínuverkefnum yfir í greiningu og ráðgjöf. Markmiðið er að tæknin taki yfir rútínuverkin og skapi fólki svigrúm fyrir verðmætari störf.

Þessi færsla er sú þriðja og síðasta í seríu um doktorsrannsóknina mína á mannlegu hlið sjálfvirknivæðingar. Fyrri færslurnar fjölluðu um áhrif persónugerða á innleiðingu og um gagnsæi sem innleiðingartæki.

Greinin The Color of Change: Character Types and Employee Perception of RPA birtist í Journal of Emerging Technologies in Accounting (DOI: 10.2308/JETA-2025-007).